Destekli İstihdam Nedir ve Neden Önemlidir?

İş hayatı, yalnızca gelir elde etmek için değil, aynı zamanda topluma katkı sağlamak, becerilerini kullanmak ve sosyal bir kimlik kazanmak için önemlidir. Ancak otizmli bireyler için iş piyasasına erişim, çoğu zaman görünmez engellerle doludur. İşte tam da bu noktada destekli istihdam devreye girer.

Destekli İstihdam Nedir?

Destekli istihdam, otizmli bireyler ve diğer engelli kişilerin açık iş piyasasında, gerçek bir iş yerinde, ücretli olarak çalışmasını sağlayan bir yaklaşımdır. Bu modelde kişi, bir atölye ya da korunaklı ortam yerine, diğer çalışanlarla birlikte normal iş akışı içinde yer alır ve bu süreçte profesyonel destek alır.

Destekli istihdamın temel mantığı şudur: Kişiyi önce bir iş yerine yerleştir, sonra gerekli eğitimi ve desteği iş yerinde sağla. Bu yaklaşım, geleneksel “önce eğit, sonra işe yerleştir” modelinden köklü bir şekilde ayrılır.

Diğer Modellerden Farkı Nedir?

Türkiye’de ve dünyada engelli bireyler için farklı istihdam modelleri uygulanmaktadır:

Korumalı istihdam: Engelli bireylerin yalnızca kendi aralarında, ayrı bir iş yerinde (genellikle atölye tipi ortamlarda) çalıştığı modeldir. Bu modelde sosyal entegrasyon sınırlıdır ve ücretler genellikle asgari ücretin altındadır.

Mesleki rehabilitasyon merkezleri: Bireylerin iş becerilerini geliştirmek için eğitim aldığı, ancak gerçek bir iş deneyimi yaşamadığı ortamlardır. Bu merkezler önemli bir hazırlık dönemi sunabilir, ancak açık iş piyasasına geçişi garanti etmez.

Destekli istihdam: Kişiyi doğrudan iş koçu desteği ile birlikte açık iş piyasasına yerleştirir, gerçek bir işverenle çalışma ilişkisi kurar, asgari ücret ya da üzeri ücret almasını sağlar ve süreç boyunca profesyonel bir iş koçu desteği sunar. Amaç, bağımsızlığı artırmak ve kişinin toplumun tam bir üyesi olarak iş hayatına katılmasını sağlamaktır.

Destekli İstihdamın Temel İlkeleri

Destekli istihdam rastgele yapılan bir iş yerleştirme değildir. Bu yaklaşım, belirli ilkeler üzerine inşa edilmiştir:

Önce yerleştir, sonra eğit: Kişi önce gerçek bir işe yerleştirilir, eğitim iş yerinde gerçekleşir. Bu, teorik eğitimden çok daha etkilidir çünkü öğrenme doğrudan iş bağlamında gerçekleşir.

Birey merkezli planlama: Her kişinin ilgi alanları, güçlü yönleri, tercihleri ve destek ihtiyaçları farklıdır. İş seçimi ve süreç, kişinin kendisine göre şekillendirilir.

Sürekli destek: İş yerleştirme tek seferlik bir işlem değildir. İş koçu, ihtiyaç olduğu sürece destek sağlamaya devam eder. Bu destek zamanla azalabilir, ancak tamamen ortadan kalkmaz.

Doğal desteklerin güçlendirilmesi: İş koçu, iş yerindeki doğal destekleri (yönetici, iş arkadaşları, sistemler) güçlendirerek kişinin bağımsızlığını artırır.

Rekabetçi ücret: Kişi, yaptığı iş için asgari ücret veya üzeri bir ücret alır. Sembolik ücretler veya “harçlık” kabul edilemez.

Türkiye’de Destekli İstihdam: Yasal Çerçeve

Türkiye’de destekli istihdam, farklı yasal düzenlemelerle desteklenmektedir:

4857 sayılı İş Kanunu: İşverenlere, engelli çalışan istihdam etme zorunluluğu getirir. 50 ve üzeri çalışanı olan işyerleri, toplam çalışan sayısının %3’ü oranında engelli çalışan istihdam etmek zorundadır.

5378 sayılı Engelliler Hakkında Kanun: Engelli bireylerin çalışma hakkını güvence altına alır ve makul uyumlaştırma yükümlülüğünü düzenler.

Mesleki Rehabilitasyon Yönetmeliği: Engelli bireylerin iş hayatına hazırlanması ve desteklenmesi için çerçeve çizer.

İŞKUR destekleri: İş ve Meslek Danışmanlığı Hizmetleri, Mesleki Eğitim Kursları ve İşbaşı Eğitim Programları gibi desteklerle engelli bireylerin istihdamı teşvik edilir.

Ancak şunu belirtmek gerekir: Yasal çerçeve var, ama destekli istihdam modelinin sistemli ve yaygın bir şekilde uygulanması için hâlâ yapılması gereken çok iş vardır. Türkiye’de bu alanda öncü kuruluşlar ve projeler bulunmakta, ancak modelin tüm ülkeye yayılması için politika, kaynak ve farkındalık gerekmektedir.

Neden Bu Kadar Önemli?

Destekli istihdam, üç ana paydaş için de değer yaratır:

Otizmli birey için: İş, yalnızca gelir değil, aynı zamanda öz saygı, toplumsal kimlik, sosyal ilişkiler ve bağımsızlık anlamına gelir. Araştırmalar, istihdam edilen otizmli bireylerin yaşam kalitesinin önemli ölçüde arttığını göstermektedir.

İşveren için: Otizmli çalışanlar, detaylara dikkat etme, kurallara uyma, tekrarlayan görevlerde yüksek konsantrasyon, dürüstlük ve sadakat gibi değerli özellikler taşır. Doğru destek ve uyumlaştırma ile verimli, uzun süreli çalışanlara dönüşebilirler. Ayrıca kapsayıcı bir iş kültürü, tüm ekip için motivasyon ve çeşitlilik açısından zenginleştiricidir.

Toplum için: İstihdam, bağımlılığı azaltır, vergi gelirlerini artırır ve toplumsal dayanışmayı güçlendirir. Herkesin potansiyelini ortaya koyabildiği bir toplum, daha adil ve sürdürülebilir bir toplumdur.

Destekli istihdam, bir “sosyal sorumluluk” projesi değildir. Bu, hak temelli bir yaklaşımdır. Her bireyin, yeteneklerine uygun bir işte çalışma hakkı vardır. Otizmli bireyler, doğru destekle iş dünyasında başarılı olabilir ve bu başarı, yalnızca bireye değil, tüm topluma fayda sağlar.

Önümüzdeki yazılarımızda, destekli istihdamın farklı boyutlarını ele alacak, işverenlere, ailelere, kamu kurumlarına ve otizmli bireylere pratik bilgiler sunacağız. Çünkü bilgi, dönüşümün ilk adımıdır.