İş Koçluğu Nedir? Neler Yapar, Neler Yapmaz?

Destekli istihdamın en kritik bileşenlerinden biri iş koçluğudur. Ancak iş koçluğu kavramı, özellikle Türkiye’de yeni olduğu için, sıklıkla yanlış anlaşılmaktadır. “İş koçu sürekli yanında mı olacak?”, “Asistan gibi mi çalışacak?”, “Benim yerime mi iş yapacak?” gibi sorular hem işverenlerden hem ailelerden sıkça gelir. Gelin, iş koçluğunun ne olduğunu, neleri kapsadığını ve daha da önemlisi, neleri kapsamadığını netleştirelim.

İş Koçu Kimdir?

İş koçu, otizmli bir bireyin iş yerinde başarılı olması için profesyonel destek sağlayan, özel eğitim almış bir uzmandır. İş koçunun temel amacı, çalışanın bağımsızlığını artırmak, işi öğrenmesine yardımcı olmak ve iş yerindeki doğal destekleri güçlendirmektir.

İş koçu:

• İş analizleri yapar
• Bireysel öğretim planları hazırlar
• İşveren ve çalışan arasında köprü görevi görür
• Çalışanın iş becerilerini geliştirir
• İş yerindeki zorlukları önceden görür ve çözüm üretir
• Doğal destekleri (yönetici, iş arkadaşları) devreye sokar

İş Koçu Neler Yapar?

İş koçluğu süreci, dinamik ve bireyselleştirilmiş bir süreçtir. Her kişinin ihtiyacı farklıdır, dolayısıyla iş koçunun yaklaşımı da farklılaşır. Ancak genel hatlarıyla şu aşamalar izlenir:

1. İş Öncesi Hazırlık

İş koçu, iş başlamadan önce hem çalışanla hem de işverenle görüşür:

• Çalışanın güçlü yönlerini, ilgi alanlarını, destek ihtiyaçlarını belirler
• İş yerini gezer, fiziksel ortamı ve iş akışını inceler
• İş tanımını detaylandırır ve görev analizi yapar
• Çalışanın işe nasıl başlayacağına dair plan oluşturur

2. İlk Günler: Yoğun Destek

İş koçu, ilk günlerde çalışanla birlikte iş yerinde bulunur:

• İş yerinin fiziksel düzenini, kurallarını, sosyal dinamiklerini tanıtır
• Görevlerin nasıl yapılacağını adım adım öğretir
• Görsel destekler, hatırlatıcılar, kontrol listeleri hazırlar
• İş arkadaşları ve yöneticiyle tanışmasına yardımcı olur

Bu aşamada iş koçu, çalışanın yanında fiziksel olarak bulunabilir, ancak bu süre geçicidir.

3. Destekli Bağımsızlaşma

Zamanla iş koçunun fiziksel varlığı azalır:

• Günlük ziyaretler, haftada birkaç güne iner
• Ardından haftada bir, ayda bir gibi daha seyrek ziyaretlere dönüşür
• İş koçu, uzaktan (telefon, mesaj) destek vermeye başlar
• Doğal destekler devreye girer: İş arkadaşları, yöneticiler destek vermeyi öğrenir

4. Sürekli İzleme

İş koçu tamamen ortadan kalkmaz. İhtiyaç duyulduğunda geri dönebilir:

• Yeni bir görev eklendiğinde
• İş yerinde bir değişiklik olduğunda
• Çalışan zorluk yaşadığında
• Performans değerlendirmesi döneminde

İş Koçu Neler Yapmaz?

İş koçluğunun sınırlarını anlamak, sağlıklı bir süreç için kritiktir. İşte iş koçunun yapmadığı şeyler:

1. İş Koçu, Asistan veya Bakıcı Değildir

İş koçu, çalışanın yerine iş yapmaz. Onun görevi, çalışanın işi kendi başına yapmasını sağlamaktır. Örneğin:

• İş koçu, rafları düzenlemez; ama rafların nasıl düzenleneceğini öğretir.
• İş koçu, müşteriye hizmet vermez; ama çalışana nasıl hizmet vereceğini gösterir.

2. İş Koçu, Sürekli Bir Gölge Değildir

İş koçunun amacı, zamanla kendini gereksiz hale getirmektir. Eğer iş koçu, aylarca her gün çalışanın yanında duruyorsa, bir sorun var demektir. Ya süreç doğru planlanmamıştır ya da iş, kişinin kapasitesine uygun değildir.

3. İş Koçu, Çalışanın Tüm Kararlarını Almaz

İş koçu, çalışanın özerkliğine saygı duyar. Kararlar, mümkün olduğunca çalışan tarafından alınır. İş koçu, seçenekleri sunar, sonuçları açıklar, ama karar yine çalışana aittir.

4. İş Koçu, Ailenin Temsilcisi Değildir

İş koçu, çalışanın iş yerindeki temsilcisidir, ailenin değil. Ailenin endişelerini dinler, ama önceliği çalışanın iş yerindeki başarısı ve bağımsızlığıdır. Aile ve iş koçu arasındaki sınırlar net olmalıdır.

İşveren ile İş Koçu İlişkisi

İşverenler sıklıkla şu soruları sorar:

“İş koçuna ne sıklıkla ihtiyaç duyulur?” Bu tamamen bireysel ihtiyaca bağlıdır. İlk haftalarda her gün, sonra haftada birkaç gün, ardından haftada veya ayda bir gibi azalan bir sıklıkla devam eder.

“İş koçu ne zaman tamamen çekilir?” İş koçu, çalışan tamamen bağımsızlaştığında ve doğal destekler devreye girdiğinde fiziksel olarak çekilir. Ancak “çekilme” tamamen ortadan kalkmak anlamına gelmez. İhtiyaç olduğunda geri dönebilir.

“İş koçuna ne tür geri bildirim verebilirim?” İş koçu, düzenli olarak işverenden geri bildirim alır. “Şu konuda ilerleme var”, “Bu alanda zorluk yaşıyoruz” gibi açık iletişim çok önemlidir. İşveren ve iş koçu, çalışanın başarısı için ortaktır.

Aileler İçin: Sınırları Anlamak

Aileler, çocuklarının iş hayatında başarılı olması için doğal olarak endişelidir. Ancak iş koçu, ailenin uzantısı değildir. İşte ailelerin bilmesi gerekenler:

İş koçu, sizi değil, çalışanı destekler: İş koçunun önceliği, çalışanın iş yerindeki bağımsızlığı ve performansıdır. Bu, bazen ailenin beklentileriyle uyuşmayabilir.

İş koçu, size her gün rapor vermez: Gizlilik ilkesi gereği, iş koçu çalışanın özel hayatıyla ilgili detayları paylaşmaz. Sadece iş performansı ve ihtiyaç duyulan destek konularında bilgi verir.

Siz de sürece katkı sağlarsınız, ama iş yerinde değil: Ailelerin rolü, evde çalışanı desteklemek, iş rutinine uyum sağlamasına yardımcı olmak ve gerektiğinde iş koçuyla iletişimde olmaktır. Ancak iş yerine müdahale etmek, sürecin doğal akışını bozabilir.

İş koçluğu, çoğu engelli birey için kalıcı bir bağımlılık yaratmaz; geçici bir köprüdür. İş koçunun başarısı, zamanla kendini gereksiz hale getirmesiyle ölçülür. Çalışan, işi öğrendiğinde, iş yerindeki doğal destekler devreye girdiğinde ve güvenli hissettiğinde, iş koçu geri çekilir. Ancak bazı bireylerin ömür boyu desteğe ihtiyacı bulunmaktadır. Bu noktada iş koçu kendisini en az ve etkili desteği sunacak şekilde geri çeker ve yalnızca bireyin zorlandığı noktalarda destek sunar.

İş koçluğu, yalnızca otizmli çalışana değil, işverene ve tüm ekibe de fayda sağlar. Doğru yapıldığında, iş yerinde kapsayıcılığı artırır, iletişimi güçlendirir ve herkesin potansiyelini ortaya koymasını sağlar.