İstihdam Nöroçeşitlilik ve Güçlü Yönler

Hazırlayan:

Prof. Dr.Yeşim Güleç Aslan – İstanbul Medeniyet Üniversitesi

Özel Eğitim Uzmanı Özlem Çevik – İstanbul Medeniyet Üniversitesi YL Öğrencisi

Nöroçeşitlilik ve Güçlü Yönler

Her insan dünyayı aynı şekilde algılamaz. Bazıları ayrıntılara daha fazla odaklanır, bazıları kalabalık ortamlarda zorlanır, bazıları ise belirli konulara derin ve yoğun bir ilgi geliştirir. Nöroçeşitlilik kavramı tam da bu farklılıkların doğal olduğunu savunan bir bakış açısını ifade eder.

Nöroçeşitlilik, bireyler arasındaki bilişsel farklılıkların bir “bozukluk, yetersizlik” değil, insan çeşitliliğinin bir parçası olduğunu vurgular (Jaarsma & Welin, 2011). Bu bakış açısı özellikle Otizm Spektrum Bozukluğu (OSB) söz konusu olduğunda önem kazanır. Uzun yıllar boyunca OSB çoğunlukla eksiklikler/yetersizlikler üzerinden tanımlanmış olup; sosyal iletişim güçlükleri, tekrar eden davranışlar ve sınırlı ilgi alanları yetersizlik bağlamında ön plana çıkarılmıştır (American Psychiatric Association ([APA], 2013). Ancak son yıllarda bu yaklaşım yerini daha kapsayıcı ve güçler odaklı bir anlayışa bırakmaya başlamıştır.

Bugün artık sorulan soru “Bu birey ne yapamıyor?” değil,“Bu bireyin güçlü yönleri neler ve bu yönleri nasıl destekleyebiliriz?”sorusudur. Peki cevap ne?

Güçler Temelli Yaklaşım: Bakış Açısını Değiştirmek

Güçler temelli yaklaşım bireyin eksik görülen yönlerine değil; güçlü yanlarına, ilgi alanlarına ve potansiyeline odaklanır. Pozitif psikoloji temelli bu yaklaşım, bireyin güçlü olduğu alanların desteklenmesinin gerek akademik gerek sosyal gelişimi olumlu etkilediğini göstermektedir.

Araştırmalar, güçlü yönlerin aktif olarak kullanıldığı ortamlarda bireylerin:

• Daha yüksek motivasyon gösterdiğini,
• Öğrenmeye daha fazla katılım sağladığını
• Öz yeterlilik algısının güçlendiğini ortaya koymaktadır.

Özel İlgi Alanları: Sınırlılık mı, Fırsat mı?

OSB’li bireylerin özel ilgi alanları genellikle uzun süreli, yoğun ve derinlemesine bilgi birikimiyle karakterizedir. Bu alanlar bireyin  bilişsel ve duygusal dünyasında önemli bir yer tutar.

Bir çocuk saatlerce trenleri araştırıyor olabilir.

Bir genç harita detaylarına olağanüstü bir dikkat gösterebilir.

Bir yetişkin üretim süreçlerindeki küçük hataları anında fark edebilir.

Bu özellikler bir “sorun” olarak görülürse bastırılır.Bir “güç” olarak görülürse geliştirilir.

Araştırmalar, özel ilgi alanlarının eğitim ve iş süreçlerine entegre edilmesinin öğrenme motivasyonunu artırdığını ve sosyal etkileşimi desteklediğini ortaya koymaktadır (Lanou vd., 2012;Winter-Messiers, 2007).

Nöroçeşitlilik ve İş Hayatı

Nöroçeşitlilik yalnızca eğitim ortamlarında değil, iş hayatında da dönüştürücü bir potansiyele sahiptir. Detay odaklılık, rutin görevlerde tutarlılık ve belirli alanlarda derin uzmanlaşma gibi özellikler birçok sektörde yüksek performans anlamına gelebilir.

Destekli istihdam modelleri ve iş koçluğu uygulamaları OSB’li bireylerin güçlü yönlerini sürdürülebilir biçimde kullanabilmelerine olanak tanır. Bu yaklaşım bir sosyal sorumluluk projesinden öte, çeşitliliği üretim gücüne dönüştüren bir vizyonu temsil eder.

Nöroçeşitlilik bir eksiklik listesi değil, insan çeşitliliğinin bir yansımasıdır.Çeşitliliğin, doğru bakış açısıyla, her zaman bir güç olduğu unutuklmamalıdır.

Kaynakça

• American Psychiatric Association (APA) (2013). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5th ed.). American Psychiatric Publishing.
• Jaarsma, P., & Welin, S. (2012). Autism as a natural human variation: Reflections on the claims of the neurodiversity movement. Bioethics, 26(1), 20–28. https://doi.org/10.1111/j.1467-8519.2010.01817.x
• Lanou, A. J., Hough, L. A., & Powell, J. L. (2012). Case studies using strength-based intervention for students with autism spectrum disorders. Journal of Positive Behavior Interventions, 14(4), 235–246. https://doi.org/10.1177/1098300711431583
• Winter-Messiers, M. A., Herr, C. M., Wood, C. E., Brooks, A. P., Gates, M. A., Houston, T. L., & Tingstad, K. I. (2007). How far can Brian ride the daylight 4449 express? A strengths-based model of Asperger syndrome based on special interest areas. Focus on Autism and Other Developmental Disabilities, 22(2), 67–79. https://doi.org/10.1177/10883576070220020301